Wednesday, February 5, 2014

" गायतोंडे " पाने वाढली पण किंमत नाही … 



 फायनली " गायतोंडे " ग्रंथ आता तयार झाला आहे .
छपाईच्या प्राथमिक बाबी पूर्ण होताच त्याची छपाई सुरु होईल .
हा ग्रंथ २०० पानांचाच असेल असे आम्ही आधी जाहीर केलं होतं .
पण आता पानं वाढली आहेत .
या ग्रंथाचं काम पूर्णत्वाला जात असताना असं लक्षात आलं की
यात कलासमीक्षक ज्ञानेश्वर नाडकर्णी याचं लिखाण नाही ,
आणि ही काही बरी गोष्ट नव्हे ,
गायतोंडे आणि नाडकर्णी यांच्यात मैत्री तर होतीच ,
पण गायतोंडे यांच्यावरचा एकमेव मोनोग्राम नाडकर्णी यांनीच
लिहिला आहे . इतकंच नाही तर गायतोंडे यांच्यावर सर्वात
जास्त लिखाण नाडकर्णी यांनीच केलं आहे .


पण आता नाडकर्णी तर नाहीत ,
अनेकवार प्रयत्न करूनही त्यांच्या पत्नी शालिनी नाडकर्णी यांच्याशी
संपर्क साधता आला  नाही .
मग आम्ही निर्णय घेतला की आपल्याच संग्रहातला एखादा लेख
पुनर्मुद्रित करावयाचा .
पण त्याचं   त्यातलं बहुसंख्य लेखन हे वृत्तपत्रात प्रसंगपरत्वे प्रसिद्ध
झालं असल्यानं त्याला टिकावूपणा नव्हता , मग आम्ही निर्णय
घेतला की त्यांच्या 'अश्वथाची सळसळ ' या पुस्तकातला लेखच
पुनर्मुद्रित करावयाचा .


प्रकाशक रामदास भटकळ यांना मेल केली , त्यांनी ही लागलीच
परवानगी दिली आणि नाडकर्णी यांचा लेख " गायतोंडे "ग्रंथात समाविष्ट झाला .
नाडकर्णी यांच्याशी असलेल्या प्रदीर्घ स्नेहामुळे हे घडले असे नाही तर
ती त्या ग्रंथाची गरज होती म्हणून ते घडले .
 फिरोज रानडे यांचा लेखही असाच ग्रंथाची गरज म्हणून  समाविष्ट झाला .


साहजिकच पानात वाढ झालीच ,  त्यातच ग्रंथाची मांडणी किवा रचना
करताना निवडकच प्रकाशचित्र प्रकाशित करावयाची असे बंधन घालून
घेतल्याने ,( नाहीतर ग्रंथाला मासिकाचे स्वरूप आले असते , किवा कदाचित
स्मरणिकेचे सुद्धा ,) मोठ्या प्रमाणावर प्रकाशचित्रे उरली ,
मोठ्या कष्टाने जमवलेली अतिशय दुर्मिळ अशी ही प्रकाशचित्रे अशी
निकालात काढायची कल्पना मनाला बरी वाटेना ,


त्यातून त्यांचा एक आल्बम सर्वात शेवटी द्यावयाची कल्पना सुचली ,
पुन्हा पाने वाढली , मग म्हटलं आता एवीतेवी पाने वाढतातच आहेत
तर गायतोंडे यांच्या या ग्रंथासाठी जमवलेल्या सर्वच्या सर्व पेंटिग्जच्या
थंबनेल्स का वापरू नयेत ?त्या अभ्यासकांना . कलारसिकांना नक्कीच उपयोगी
ठरतील . झालं . असं करता करता २४ पानं कशी वाढली ते कळलंच नाही .
अर्थातच ग्रंथाचा निर्मिती खर्चही वाढलाच , पण त्याची पर्वा कोण करतो ?
' (चिन्ह 'ची प्रकाशनं का वाट पहावयास लावतात हे या 
उदाहरणावरून स्पष्ट व्हावयास हरकत नाही . )


तर सरते शेवटी आता हा ग्रंथ तब्बल २२४ पानांचा झालाय .
त्यातली निम्मी पाने आम्ही चित्र आणि प्रकाशचित्रांना दिली आहेत .
त्यात  आम्ही गायतोंडे यांची तब्बल ६५  पेंटिग्ज  प्रसिद्ध केली आहेत ,
तर गायतोंडे यांचे अत्यंत  दुर्मिळ असे ४८  फोटो  ४८ पानांमध्ये प्रसिद्ध केले आहेत .
याशिवाय आल्बम मध्ये प्रसिद्ध होणारी पेंटिग्ज आणि फोटो वेगळेच .
आता सांगा अशा प्रकारचं पुस्तक किवा ग्रंथ मराठीत या पूर्वी प्रकाशित
झाल्याचं तुम्ही कधी ऐकलं आहे का ?
एवढं करून आम्ही आधी जाहीर केलेल्या किमतीतच हे सारे देतो आहोत
असं तुम्ही कधी पाहिलं आहे का ?
पण हो १५ फेब्रुवरी नंतर मात्र आम्ही या ग्रंथाची किमत वाढवतो आहे हे निश्चित , १५ फेब नंतर या ग्रंथाची किमत किमान रु २५०० इतकी नक्कीच होईल .
तेव्हा आता अधिक वाट पाहू नका , वेळ दवडू नका .
उचला फोन , पाठवा संदेश   NKG किंवा  NK3 चिन्हच्या ९००४०३४९०३या नंबरावर ….


सतीश नाईक
संपादक चिन्ह

Wednesday, January 22, 2014

      'गायतोंडेमध्ये काय नाही'

  
परवा लिहायचं होतं ते गायतोंडे यांच्यावर
पण गाडी कुठेतरी भरकटत गेली खरी 
' गायतोंडे'चा विषय नुसता निघाला तरी
काय बोलू आणि किती सांगू असं होतं खरं ,
आता उदाहरणार्थ हेच पहाना ,
टाईम्स मधून ' गायतोंडे ' स्टोरी साठी मिथिला फडकेचा फोन आला 
तेव्हा मी शेगडीवरून  चहा उतरवला होता आणि दूध तापत ठेवलं होतं ,
पाउण एक तास मी तिच्याशी बोलत होतो ,
दुसऱ्या मजल्यावरून माझी असिस्टंट कसला जळका वास येतो ते पाहायला 
खाली आली तेव्हा कुठे मला कळलं कि दूध जळलं .
पण ते एक असो .

संपादनाच्या कामा निमित्तानं 'गायतोंडे ' या पुस्तकाचं किती वेळा
वाचन केलं त्याची गणतीच नाही ,
पण प्रत्येक वेळी त्या पुस्तकातून काही ना काही नवे मिळाले नाही
असे कधी झालेच नाही,
मला वाटतं म्हणूनच बहुदा 'चिन्ह' चे  ते तिन्ही अंक प्रचंड वाचले
गेले असावेत . गाजलेही गेले असावेत.
या साऱ्याचं श्रेय ' चिन्ह ' ला दिलं जातं ,पण ते काही खरे नव्हे .
ते सारं श्रेय 'गायतोंडे '  यांनाच आहे.
ते  अफाट आयुष्य जगले , अफाट काम करून गेले ,
म्हणूनच तर' चिन्ह ' ला ते मांडता आले,
' चिन्ह' चं यातलं जर काही श्रेय असलंच तर ते इतकंच आणि एव्हडंच .
आता याला जर कुणी आमचा  विनय बिनय वगॆरे म्हणणार असेल
तर त्याने ते म्हणावे बापडे,
पण आमची म्हणाल तर अशी धारणा आहे की  तीन अंकांच्या रूपाने
आम्हाला ते सारे मांडावयाची संधी मिळाली हेच
 मुळी आम्ही आमचं भाग्य समजतो . 



तर सांगत काय होतो ?
हं, संपादन करताना जेव्हा जेव्हा हे संकलन वाचत गेलो
तेव्हा तेव्हा प्रत्येक वेळा त्यातून नवे नवे काहीतरी मिळत हे जातेच
आता उदाहरणार्थ परवाचेच पहाना.
एकोणीसाव्या किवा विसाव्या वेळी "गायतोंडे ' वाचताना असं लक्षात आलं की
अरे , यात आयुष्याचे सारेच्या सारे रंग यात मिसळले आहेत की ,
म्हणजे यात  पिता पुत्र संघर्ष आहे , आईचं प्रेम आहे ,बहिणीची माया आहे .
इथं प्रेमभंगचं दु :ख आहे , साऱ्या पाशांचा त्याग आहे , गुरूचा शोध आहे ,
गुरुवरची निष्टा आहे ,नाविन्याचा शोध आहे ,आधुनिक विचार आहेत ,
वाचन ,मनन ,चिंतन,  एकाग्रता , निष्टा , ध्यास  आणि त्यातून तयार झालेली
ठाम मते हे सारे काही  पानोपानी  वाचकाला चकरावून टाकत जाते , लिलावात त्याचं एक चित्र
आज २३ करोड आणि ७० लाखाला  विकलं गेलं आहे हे कळल्यावर तर गायतोंडे
यांच्या कडे पाहावयाचा दृष्टीकोनच बदलला जातो .
' सेक्स ' हा विषय सोडला तर ( त्याचेही खूप सुंदर सूचन त्यात आहेच .)
आयुष्याशी संबंधित सारे  सारे काही या पुस्तकात ठासून भरले आहे ,
जे फक्त चित्रकारालाच नाही तर कुठल्याही क्षेत्रातल्या कुणालाही आयुष्यात उपयोगी पडू शकते ,
इतकेच नाही तर आयुष्याला एक वेगळी दिशा देवू शकते .
 थोरा मोठ्यांची चरित्रे आपल्याला खूप काही सांगून जातात , शिकवून जातात ,
आयुष्याला अनेकदा एक छानशी दिशा देवून जातात .
"गायतोंडे ' यांच्यावरचे हे चरित्र नव्हे पण पण चरित्राची सर्वच्या सर्व साधनं असलेलं
हे अनोखं पुस्तक  या सर्वात वरचं स्थान पटकावणार आहे या विषयी आमच्या मनात
तरी अजिबात शंका नाहीय . 
कारण त्याचं २३  शे किंवा २३ हजाराला विकलं गेलेलं त्याचं एक चित्र आता
ख्रिस्तीजच्या आंतरराष्ट्रीय लिलावात २३करोड आणि ७० लाखाला विकलं गेलंय .

इतकं सारं वाचून तुम्हाला हे पुस्तक आपल्या संग्रहात हवेच असे जर तुम्हाला वाटत असेल  तर
 
'NKG' हा लघुसंदेश 'चिन्ह'च्या ९००४० ३४९०३ या नंबरावर नाव, पत्ता आणि मेलसह पाठवावा , किवा मेल करावा

सतीश नाईक 
संपादक 'चिन्ह '

Thursday, January 16, 2014

पत्रावळी आणि ' पत्र्या 'वळी ….



" गायतोंडे " हा ग्रंथ काही रुढार्थाने गायतोंडे यांचे चरित्र म्हणता येणार नाही .
पण गायतोंडे यांच्या चरित्राची सारीच्या सारी साधने मात्र या ग्रंथात एकवटली आहेत
असे मात्र निश्चितपणे म्हणता येईल .
गायतोंडे यांनी कधीच कुणाला आपल्या जवळ फिरकू दिले नाही .
लेखक , पत्रकार ,संपादकांशी तर ते फटकून वागत . साहजिकच हुसेन , सूझा , रझा , आरा यांना जशी प्रसिद्धी मिळाली तशी प्रसिद्धी
गायतोंडे यांना कधीच मिळाली नाही .

आणि गायतोंडे यांनीही त्याची कधी फिकीर केली नाही .
' चिन्ह 'ने म्हणूनच गायतोंडे यांच्या वर काम करताना
त्यांच्या सहवासात आलेल्या जास्तीतजास्त लोकांशीच संवाद साधण्यावर भर दिला , त्यातून साकार झाले ते अतिशय गाजलेले ते तीन अंक.
२००१, २००६ आणि २००७ साली ते प्रसिद्ध झाले .
आज कार्यालयीन प्रती खेरीज त्यांची एकही प्रत आमच्याकडे उरलेली नाही
यावरून ते सारेच अंक किती गाजले याची सहज कल्पना येवू शकेल .
दर चार दोन दिवसाआड ' त्या अंकाची एक तरी प्रत आहे का ' अशी
विचारणा होतेच होते .
गंमत म्हणजे यातले बहुसंख्य लोक हे सदर अंक प्रसिद्ध होण्याआधी
अंकाची मागणी नोंदवावी म्हणून आम्ही मेल किवा एसेमेस द्वारे ज्यांच्या हात
धुवून मागे लागलेले असतो तेच असतात .
पण हेच सारे नंतर 'एक तरी प्रत द्या ना , फाटकी तुटकी सुद्धा चालेल म्हणून
आमच्या मागे लागतात .







आधी प्रकाशन पूर्व सवलतीत अंक घ्यायला काचकूच करणारे हेच सारे
नंतर मात्र या अंकांसाठी दाम दुपटीने पैसे मोजायला तयार असतात .
१०० -१०० रुपयांच्या अंकांसाठी अनेक महाभाग तर केवळ झेरॉक्स साठी
२००- ३०० रुपये मोजताना पहावयास मिळाले आहेत .
" चिन्ह 'चे अंक रंगीत निघू लागल्या पासून तर त्याच्या रंगीत झेरोक्स साठी
२०००-३००० रुपये मोजणारे हि काही कमी नाहीयेत .
७५० रुपयांचे अंक आम्ही ३०० ते ५०० रु इतक्या सवलतीत दिले , ते सुद्धा टपाल खर्चासह , एक किलो वजनाचा अंक कोरोगेटेड बॉक्स सह
पोस्टाने पाठवावयास प्रचंड खर्च येतो , तो आम्ही सोसतो .
पण तरी सुद्धा संबंधित मंडळी हे अंक सवलतीत का घेत नाहीत याची
कारण मीमांसा काही आम्हाला अद्यापि करता आलेली नाही .
' चिन्ह 'च्या सवलत योजनेत भाग घ्यायचा नाही आणि नंतर
झेरॉक्सवाल्याला मात्र अवाच्या सव्वा दाम मोजायचे
या मागचे रहस्य जाणून घ्यायला आम्हाला नक्कीच आवडेल .


मध्यंतरी एका कला महाविद्यालयाच्या ग्रंथपालांचा फोन आला होता ,
म्हणाले 'लई भारी अंक काढता राव , पण त्येव्हडं बाईन्डीग सुद्धा चांगलं करा की ,
पत्रावळ्या होतात बगा लागलीच ,
मी त्यांना विचारलं , सर . महाविद्यालयात शिक्षक किती ?
तर म्हणाले , असतील की ५०-६०
त्यातले " चिन्ह " वाचतात किती ? तर म्हणाले ,असतील की पाच सहा .
म्हटलं , बाकीच्यांचं काय ? त्ये नुसतं इथल्या इथं बगत्यात . म्हटलं वाचणाऱ्या शिक्षकांचं काय लायब्रीत वाचतात की घरी नेतात ?
तर म्हणले घरी नेतात …
किती दिवसांनी परत देतात ? १०- १५ दिवसांनी , अंक मागून घ्यावा लागतो .
म्हटलं मुलांचं काय ? किती मुलं आहेत महाविद्यालयात ? तर म्हणाले ५०० .
त्यातली किती वाचतात ? तर म्हणाले , जास्तीत जास्त शंभर, उरलेल्या मुलांचे काय ? तर म्हणले , उरलेली तीनशे चारशे मुलं अंक नुसता बघत्यात .
कुठे बघतात ? हिथच लायब्रीतच बघतात , वाचणारी मुलं कुठं वाचतात , इथं की घरी ? असं कुठं होतं का ?त्यानला अंक घरी न्यायाची परमिशन नाही .
मग ती मुलं काय करतात ? काही नाही , त्यानला आम्ही झेरॉक्स मारून घ्यायची परमिशन मात्र दिली आहे .
मग म्हटलं आता मला सांगा आर्ट पेपरवर छापलेला , परफेक्ट बाईडिग केलेला अंक
जर वारंवार झेरोक्स मशीन मध्ये जात राहिला तर तो एखाद्या पत्र्यावर जरी
छापला गेला असता तरी त्याच्या पत्रावळ्याच झाल्या असत्या असं तुम्हाला नाही का वाटत ?फार फार तर त्याला "पत्र्या "वळ्या म्हणता आले असते .
ह्ये आमच्या लक्षातच आले नाही , स्वारी …असं म्हणून चटकन त्यांनी फोन ठेवला देखील ….


कुणाला दुखावण्याच्या हेतूने हे लिहिलेले नाहीय ,
या मजकुरामुळे कुणी जर नकळत दुखावले गेले असेल तर मी मुळीच त्यांची माफी बीफी मागणार नाही ,
कारण हि वस्तुस्थिती आहे , खरी गोष्ट याही पेक्षा भयंकर आहे , कारण गेल्या तीन अंकापासून "चिन्ह "च्या
प्रती आम्ही विक्रीसाठी कुणालाही देत नसल्याने आमच्या संगणकात नावनिशीवार सारी आकडेवारी आहे .
त्यातून प्रगट होणारे सत्य चित्रकला आणि चित्रकलेशी संबंधिताना नक्कीच आवडणारे नाही याची खात्री आहे . पण हेही कुणीतरी लिहायला हवेच , नाही का ?

सतीश नाईक
संपादक ' चिन्ह '




" चिन्ह " प्रकाशित करताना आलेले हे असे अनेक धमाल अनुभव
"निवडक चिन्ह "चे तिन्ही खंड प्रसिद्ध होई पर्यंत इथून पुढे
आठवड्यातून तीन वेळा तरी लिहावे असा विचार आहे , पाहूया जमते का ते …
सतीश नाईक
संपादक 'चिन्ह '

Wednesday, January 1, 2014

दुर्दम्य इच्छाशक्तीचं प्रतीक - ‘चिन्ह’

दरवर्षी नव्या ‘चिन्ह’ ची खूप उत्सुकता असतेच. या वर्षीचा नवा ‘चिन्ह’ आहे. उद्दाम, बेबंद, उसळत्या लाटांचा वसा घेऊन आलेला, समुद्राचे स्वैर उधाण क्षण पकडणारा,नि उत्साहाच्या उर्जेची असंख्य शिडे फडफडणारा - नाशिवंत ‘सामुद्री’ कलेचा - वाळू,शिंपले नि रेतीचा - भरती ओहोटीचा आयुष्याच्या - होड्या नि जहाजांच्या तरल प्रवासाचा - नि कशा कशाचा - मिरीचा नि ओंडक्याचा, पुरातत्वीय,राजकारणीय,भौगोलिक पर्यावरणीय,समाजकारणीय,कलेला परिमिती देणाऱ्या सौंदर्याचा - नव्या संशोधनात व कलाचिंतनात नि हृदगतात मग्न असलेल्या उत्साही उमद्या डॉक्टर कलावंत डॉ. सुबोध केरकारांचा - आणि त्यांच्या संघर्षमय जीवनाचा नि कलेचा प्रदीर्घ आलेख - कलेचा ध्यास प्रगट करणारा. 

हा अंक आहे - चिंतनमग्न,विदेही अवस्थेत रसिकांना ‘अवस्था लावोनी’, जाणारा संयत,शांत,धीरोदात झेन मुद्रेचा - कलेच्या तंद्रीत बुडलेल्या प्रसिद्ध चित्रकार वासुदेव गायतोंडेंचा - आपल्या अथांग प्रतिभेची पुसटशीसुद्धा जगाला चाहूल न देणारा, आपल्या कलेशी तादात्म्य पावलेला,स्वतःच जणु एक साक्षात कला - तत्वच बनलेला - सहज निर्माण प्रक्रियेतून आणि गंभीर एकटेपणातून चित्रातून घेतलेल्या स्वतःच्याच एका शोधाचा आणि या कलावंतांच्या कुंडलीची झलक दाखवणारा(नि ‘गायतोंडेच्या शोधात’ या आगामी पुस्तकाविषयी कुतूहल निर्माण करणारा )आणि त्यांच्या बद्दलच्या अमाप जिव्हाळ्याने भारावलेल्या चित्रकार प्रभाकर कोलत्यांचा.


गायतोंडेंच्या दिल्लीच्या घरातल्या सगळ्या वस्तुंवरील साचलेली धूळ स्वच्छ करण्यासाठी (गायतोंडेवरची डॉक्युमेंटरी फिल्म शूट करण्यासाठी ) डस्टरने ती धूळ झाडायला गेलेल्या कोलते सरांना गायतोंडेनी सांगितलं होतं - “कोलते ते तसंच राहू द्या. पुसायचं नाही. मला तसचं आवडतं.” - असं म्हणणारे खरेखुरे गायतोंडे. ग़्रेटच. आणि ती ‘कॉमेंट’ प्रामाणिकपणे सादर करणारे कोलतेही ग्रेटच.


हा अंक आहे - गोव्याचे प्रसिद्ध चित्रकार फ्रान्सिस न्यूटन सुझा यांच्या रेषा - बोलीचा - पुरुष व स्त्री यांच्या आदिम तत्वातल्या रती नि कामभावाचे पातळतळ धुंडणारा - बेलगाम,हिंस्त्र,काहीशा रांगड्या श्वापदी वृत्तीने चित्रावर अक्षरश: तुटून पडणारे,आक्रमक वृत्तीने जीवनाबरोबरच कलेचा उपभोग घेणारे,पण तरीही त्यात उद्ध्वस्ततेला थारा न देणारे भारतातले एक प्रमाथी कलावंत - फ्रान्सिस न्यूटन सूझा - त्यांचा साक्षेपी अभ्यास करून त्यांच्या चित्रांतल्या पाश्चात्य व पौंर्वात्य काम - प्रेरणांचा वेध घेणारा नितीन दादरावाला यांचा समर्पक अभ्यासलेख.


नवा ‘चिन्ह’ म्हणजे सुनीता लक्ष्मण श्रेष्ठ यांचा चित्रकार पती-पत्नीच्या आयुष्यभरातल्या सहवासाच्या काही स्मृती (त्यात पुन्हा गायातोंडेंचे शिष्य लक्ष्मण श्रेष्ठ यांचे रेखाटलेले दुर्मिळ व्यक्तिचित्र )


सव्वीस कलाविषयक संशोधनावर पुस्तके लिहिणारे बाळकृष्ण दाभाडे या दुर्लक्षित कलाप्रेमीचा परिचय - नेपथ्यकार श्याम भुतकरांचा एके काळचा ‘झपाटलेल्या’ आयुष्याचा गूढ थरारक अनुभव.


फाळके पुरस्कारविजेत्या नि कलावंत गुरुदत्त यांच्या आयुष्याशी धागे जुळलेल्या सिनेमाऑटोग्राफर व्ही. के . मूर्तीच्या छायाचित्रणातले मोहक सौंदर्य टिपणारा अशोक राणेंचा लेख. 



यशवंत देशमुखांच्या निखळ अमूर्त कलेचं रहस्य - शुभा गोखलेंचं ‘न्यूडस’ बद्दलचं आणि अनामिकेचं स्वतःच्या ‘न्यूड’ फोटोग्राफीचे ‘धीट’ अनुभव - त्याबरोबरच विक्रम बाबांच्या अपारंपारिक छाया - चित्रणातला व ‘नग्न निषेध’ या लेखातला - या दोघांनी धसास लावलेला कलेच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा प्रश्न नि त्यातला परखडपणा.


चित्रकार संजय निकम यांची २६ जुलैच्या काळरात्री जीवघेण्या प्रलयातून दोनशे बुडणाऱ्या माणसांना अक्षरश: पाण्यातून खेचून त्यांना ‘जीवनदान’ देणाऱ्या - कलावंताच्या जिद्दीची,अंगावर काटा आणणारी कहाणी-आणि अर्थातच प्रसिद्ध चित्रकार प्रभाकर बर्व्याचं ‘अधुरं स्वप्न’.


‘चिन्ह’ च्या यां अंकालाच व्यापून राहिलेली अथांग दर्याची नि सुशेगाद गोव्याची पार्श्वभूमी त्यात गोव्याचे दोन पिढ्यांचे तीन महत्वाचे कलावंत - गायतोंडे, सूझा नि केरकर. कला,जीवन आणि निसर्गाचं एकजीव आत्मतत्वच या अंकात जणू प्रगटलंय. जीवनातल्या सौंदर्याचा नि संघर्षाचा यात मिलाफ झालाय.


मात्र या सगळ्या यत्न-प्रयत्नांमागची अविश्रांत मेहनत आहे सतीश नाईकची - एका अगम्य उत्साहाने त्याला कलेविषयी जे जे नि जेवढं जेवढं करावसं वाटतं,ते ते आणि तेवढं तेवढं अत्यंत निष्ठापूर्वक करीत राहतोय. मग काहीही होवो. ‘जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’ वरचा अंक सर्वांचा विरोध पत्करून तळमळीने काढणार म्हणजे काढणारच. भास्कर कुळकर्णीवरचा असो वा गायतोंडेवरचा असो. विशेषांक हवा म्हणजेच हवाच. तसचं सारा विरोध डावलून ‘नग्नता विशेषांक’ प्रसिद्ध केला म्हणजे केलाच - तिथे तडजोड नाही.त्या अंकाला उत्तम प्रतिसाद मिळालाच. ‘चिन्ह'ला पर्याय नाही हेच खरं. एक प्रभाकर बरव्यांवरचा विशेषांक त्याला अजूनपर्यंत काढता आलेला नाहीय,पण मला खात्री आहे आज न उद्या तो हा अंक निश्चितपणे काढणारचं. कारण यामागे आहे त्याची कलेवरची आस्था,कामाची प्रचंड जिद्द नि ठाम आत्मविश्वास. या त्याच्या निरंतर ध्यासाला व धडपडीला सलाम!


कलातत्वाची पारख करणारा - ‘चिन्ह’ !


कलावंताच्या पाठीशी उभा राहणारा - ‘चिन्ह’ !


नि कलेच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी सतत झगडणाराही - ‘चिन्ह’ च !


अथक अविरत प्रयत्न,संकटांवर मात करण्याची दुर्दम्य इच्छाशक्ती आणि जिद्द यांच्या बळावर सतीशला यश मिळाले नाही; तरच नवल. यशाचे नवनवे मानदंड उभे करणाऱ्या ‘चिन्ह’ ला रौप्यमहोत्सवानिमित्त मनापासून शुभेच्छा !



प्रदीप संतोष नेरुरकर, डोंबिवली               

Monday, December 16, 2013

याज साठी केला होता अट्टाहास …….

 ' चिन्ह ' चे संपादक सतीश नाईक  यांना ' महाराष्ट्र टाईम्स ' या दैनिकानं '   नात्यापलीकडले नाते  ' या सदरासाठी लिहावयास आमंत्रित केलं होतं . टा च्या १५ डिसे च्या अंकात  तो लेख प्रसिद्ध झाला . तो लेख खास चिन्हच्या  वाचकांसाठी जसाच्या  तसा येथे देत आहोत.
 
 
From Sunil Kaldate's Film V S GAITONDE 'Art On Art'
  
१९८२ साली जहांगीर मध्ये माझ्या चित्रांचं प्रदर्शन भरलं होतं .कलासमीक्षक ज्ञानेश्वर नाडकर्णी  तेव्हा टाईम्समध्ये लिहित असतत्यांनी लिहिलं ' पॉल क्लीचा प्रभाव असण्याची एक मोठी परंपरा जेजेत आहेपहिले गायतोंडे , नंतर बरवे ,मग कोलते आणि आता हा सांप्रति उगवलेला नवा तारा म्हणजे  सतीश नाईक "वगॆरे आता एव्हड्या मोठ्या चित्रकारांच्या नावासोबत माझं नाव जोडलं म्हणून मी खरं तर खूष  व्हायला हवं होत पण ते वाचल्यावर मी भयंकर संतापलो , तो संताप अर्थातच  तारुण्य सुलभ होतानंतर नाडकर्णी यांच्याशी माझी छान  मॆत्री झाली .याचं श्रेय अर्थात नाडकर्णी यांच्या मनमोकळ्या स्वभावाला द्यायला हवंमला नाही .  किती तरी वर्षे आम्ही सामोअर मध्ये  सकाळ संध्याकाळ गप्पा मारत बसत असूनाडकर्णी  यांचा कला क्षेत्रात मुक्त संचार असल्यानं चिक्कार बातम्या हाती लागतनाडकर्णी फॉर्मात असले म्हणजे एकेक धमाल किस्से सांगत . ते एकून  हसून हसून मुरकुंडी वळत असे .गॉसिप्स तर काही विचारू नका .  पण या  साऱ्या  गप्पा नंतर मात्र वळून वळून त्यांच्या मित्राकडेच यायच्या  .हा तो त्यांचा मित्र म्हणजे चित्रकार वासुदेव गायतोंडे .



 विलक्षण आदरानं नाडकर्णी  गायतोंडे यांच्या विषयीचा प्रत्येक शब्द उच्चारीत .मी तर जेजेत प्रवेश केल्याच्या पहिल्या दिवसापासून  जेजेच्या भिंतीवरचं त्त्याचं पेटिंग  पाहून त्यांच्या प्रेमात पडलो होतो . "गायतोंडे "हि त्यांची लफ्फेदार सही मला भयंकर आवडून गेली होती आणि मग कळत नकळत मी त्यांना फॉलो करू लागलो होतोवाचन तेव्हा खूपच होतं , त्याला आता दिशा मिळाली होती  . गायतोंडे यांच्या विषयी जे काही प्रसिद्ध होईल ते ते मिळवून वाचायचं आणि आपल्या संग्रहात ठेवायचं हा सिलसिला तेव्हाच सुरु झाला होता . नाडकर्णी यांच्या सोबत झालेल्या मैत्रीमुळे तर आता गायतोंडे यांच्या विषयी फर्स्ट हेण्ड माहितीही मला  मिळू लागली होती .
 

तोपर्यंत चित्रकार मनोहर म्हात्रे मुंबईत येउन दाखल झाले होतेत्यांना  गायतोंडे  जेजेत वर्षभर  शिकवायला होते हे कळल्यावर  त्याचं माझं तर जमुनच गेलंतेव्हापासून आम्ही जे जहांगीरवर नेमानं भेटतोय त्याला आता तब्बल ३० वर्षे उलटलीयेतनाडकर्णी आणि म्हात्रे यांच्या कडून गायतोंडे यांचे नंतर आख्यायिकात रुपांतरीत झालेले  एकेक किस्से ऐकताना वेळ कसा निघून जायचा ते कळायचच नाहीसाहजिकच आता मला प्रश्न पडू लागले  कि मग  'हे सारं प्रसिद्ध का होत नाही ?' हे भयंकर ग्रेट आहे ,हे कुणीतरी ओरडून सांगायला हवे  आहे . लिहायला हवं आहे .  पूर्ण वेळ पत्रकारीतेतच असल्यानं तो पर्यंत चित्रकलेच्या बाबतीतल्या मराठी पत्रकारितेच्या मर्यादा मला पुरत्या कळून चुकल्या होत्यामग मी विचार केला कि मीच हे सारे ओरडून सांगितले तर , आणि त्यातूनच "चिन्ह "चा जन्म झाला .१९८३ साल होतं ते . तीन वर्षातल्या त्या ओरडण्यातून हाती  काय गवसले  तर प्रचंड कर्जबाजारीपण आणि प्रचंड प्रसिद्धीही  ,पण जी २००१ साली '"चिन्ह "चं दुसरं पर्व सुरु झाल्यावरच   माझ्या लक्षात आली .
   

 तो पर्यंत गायतोंडे यांच्या विषयी प्रसिद्ध झालेली ओळनओळ  मी वाचली होतीइतकंच नाही तर ती माझ्या संग्रहातही  ठेवली होती ,त्यांच्या चित्रांच्या प्रतिकृती मी जमवल्या होत्या , वेळ मिळेल तशा मी त्या काढून पाहत बसत असे ,जिथं जिथं त्यांची चित्र लावली जात तिथ तिथं मी आवर्जून जात असे .त्याचं प्रत्येक चित्र पाहणं हा एक आनंद सोहळा असे . एक विलक्षण दृश्य अनुभव असावयाचा तो एकत्रिएनाले प्रदर्शनाच्या निमितानं नंतर अनेकदा दिल्लीला जाणं झालं ,पण इच्छा असूनही कधी त्यांना भेटावयाचा साधा  प्रयत्नही मी कधी केला नाही , याचं कारण त्यांच्या विषयी पसरलेल्या अनेक आख्यायिका  किवा भय एव्हडंच नव्हतं तर ,'कलावंताला  शक्यतो त्याच्या कलाकृतीमधूनच पहावंत्याच्या जवळ जाण्याचा फारसा प्रयत्न करू नये ', हे तोवर मला  स्वानुभवातूनही  शिकता  आलं होतं .त्या मुळेही हे असेल कदाचित .
 

 चित्रकलेच्या चळवळींतील माझ्या प्रचंड सहभागामुळे  असेल किवा पत्रकारितेमुळे असेल कदाचित सर्वच कलावंताना भेटायची त्यांच्याशी संवाद साधावयाची  संधी मला लाभली .भेटले नाहीत ते एकटे गायतोंडे , १९७४-७५ साली मी या क्षेत्रात आलो . त्याच्या दोन एक वर्षे आधीच त्यांनी मुंबई सोडली होती .  मुंबईत ते नंतर आलेही असतील पण मी काही त्यांना भेटायचा प्रयत्नही केला नाही. का ?ते आता काही मला सांगता येणार नाही .सुनील काळदाते  यानं   त्यांच्यावर जी भन्नाट फिल्म केली होती तिचं भारतातलं एकमेव स्क्रीनिंग   शुभदा पटवर्धनांनी जेव्हा मोहिले पारेख सेंटर फोर  व्हिज्युअल आर्ट तर्फे आयोजित केलं , तेव्हा त्यांनी मुंबईला यावं म्हणून आम्ही आटोकाट प्रयत्न केले, त्यानाही मनापासून यायचं होतं , पण नाही जमलं ते

नंतर एकदा त्यांची मॆत्रिण ममता मला भेटायला जहांगीर मध्ये आली होती .तिला कुणीतरी सांगितलं कि गायतोंडे यांच्यावर पुस्तक लिहिते आहेस तर ,सतीश नाईक याला भेट , तो तुला मदत करील.  तिनं मला फोन केला आणि  भेटायला आली .   त्या भेटीत माझ्या संग्रहात असलेली  गायतोंडे यांच्या वरची सारीच्या सारी कात्रणे मी तिच्या हवाली केली . तर ती म्हणाली "गाय "ला तुला भेटायला आवडेल , कधी येतोस दिल्लीला ?पण मी काही तिच्या निमंत्रणाचा स्वीकार करू शकलो नाहीदिल्लीलाही जाणं झालं नाही आणि मग तीन चार वर्षात गायतोंडे गेलेचसाहजिकच ती एक रुखरुख मनाला लागून राहिलीच .
 
*
 गायतोंडे  २००१ साली  गेले . ' टाईम्स 'मध्ये फक्त चार ओळींची बातमी आली  , अन्य वृत्तपत्रात  तर तेही नाहीअपवाद फक्त टा चा . चिंधीचोर गुंड चकमकीत मारले गेले की हेड लाईन्स देणाऱ्या वृत्तपत्रांकडून ती अपेक्षाच नव्हती पण तरीही राग अनावर झाला .इतका मोठा  भारतीय चित्रकार गेला आणि त्याच्या मृत्यूविषयी ही  एव्हडी अनास्था  ? पासबुक उघडून पाहिलं तर नोकरी सोडल्यावर मिळालेल्या पैशातले ५० हजार शिलकीत दिसत होते .मागचा पुढचा विचार   करता त्याच दिवशी "चिन्ह'' च्या पुनर्निर्मितीची आणि त्यातल्या  गायतोंडे पुरवणीची  घोषणा मी केली .२००१ सालच्या दिवाळीत तो अंक प्रसिद्ध झाला  ,आणि हा हा म्हणता म्हणता संपला देखीलजाहिरातींची बोंब असल्यानं तो ही अंक आतबट्ट्याचाच  ठरला .  गायतोंडे ऑगस्ट महिन्यात गेले होते साहजिकच तयारीला वेळ कमीच पडला होता .  ती कसर मग २००६ साली त्यांच्या चित्रांनी लिलावात कोट्यावधींची  उड्डाणे केल्यावर विशेषांक काढून भरून काढली ,हे कमी पडले म्हणून कि काय मग २००७ साली आणखी एक २५ -३० पानांची पुरवणी असलेला अंक काढलाया अंकांनी मराठी वाचकात  अक्षरशः  धमाल उडवली
  
गिरगाव मेजेस्टिकवाले  एकदा सांगत होते ,"  'गायतोंडेंच्या शोधात 'अंक आला तेव्हा एक गृहस्थ  रोज यायचे  आणि रोज  पाच अंक घेवून जायचे , कुठे राहता विचारलं तर म्हणाले कुडाळदेशकर वाडीत ,  का घेता एव्हडे अंक तर वाचायला देतो लोकांनागायतोंडे आमच्याच वाडीतले , एकदा उर्मिला मातोंडकरांच्या वडिलांचा फोन आला ,म्हणाले "मीही कुडाळदेशकर वाडीत राहत होतो , एव्हडा मोठा माणूस आमच्या वाडीत राहत होता हे आम्हाला कधी कळलंच नाही 'चित्रकार माधव सातवळेकरांचा फोन आला , म्हणाले "बाळ विषयी हे आम्हाला काहीच ठाऊक  नव्हतं'चिन्ह ' चे  हे अंक वाचताना अवाक झालेले , हबकलेले , आनंदलेले , दिग्मूढ झालेले ,प्रत्यक्ष  भेटीतच नाही तर वाचल्यावर फोनवर सुद्धा  ओक्साबोक्शी रडणारे असे साऱ्याच प्रकारचे वाचक पहावयास मिळाले ,ज्यात मान्यवर चित्रकारांचा जसा समावेश होता तसाच सामान्य वाचकांचाही .' एक तरी प्रत असेल तर द्याना  गायतोंडे अंकाची , फाटकी तुटकी पण चालेल ,डब्बल पैशे देतो ' असं  सांगणारेही चिक्कार भेटले गेल्या  आठ  वर्षात .  अगदी आजही भेटतात .  पण मजजवळ फक्त एकच प्रत उरलीये . कार्यालयीन उपयोगासाठी ठेवलेल्या पाच प्रती सुद्धा  "आता झेरॉक्स मारून आणून देतो  ' म्हणून सांगून लांबवल्या  गेल्या . म्हणूनच त्याचं पुस्तक करायचा घाट घातलातर तिथंही आपली "वैभवशाली " मराठी खेकडा मनोवृत्ती आड आली , आणि काम खोळंबलं .शेवटी आठ  वर्षाने का होईना 'निवडक चिन्ह 'च्या रुपानं आता ते येवू घातलंय .इतकंच नाही तर आता ते इंग्रजीमधून सुद्धा यावं या दृष्टीनं प्रयत्न करतो आहे .  

* 
गायतोंडे यांना मी कधी भेटलो नाही , त्यांच्याशी कधी प्रत्यक्ष जाऊ द्या फोनवरसुद्धा बोललो नाही .इतकंच नाही तर त्यांना दुरून सुद्धा पाहू शकलो नाही , पण मग  आजूबाजूच्या माणसाना होताहोइस्तो  टाळू पाहणाऱ्या माझ्यात आणि त्यांच्यात  हे असं नातं , तेही नात्यापलीकडलं नातं कसं काय निर्माण झालं असावं ?हा प्रश्न कधी कधी मला उगीचच सतावत असतोत्या प्रश्नांच्या उत्तरालाही अनेक पदर असावेत ,त्या पदराचा एक धागा ते जेजे स्कूल ऑफ आर्ट कडे जातो ( जिथे ते शिकले  आणि नंतर मीही ) ,एक धागा गोव्याकडे जातो  ( जे त्याचं मूळ गाव होतं आणि त्याच्या पासून काही अंतरावर माझं गाव होतं ) , एक धागा गिरगावात जातो (जिथं त्यांनी आयुष्यातील तब्बल ४० वर्ष काढली , तिथूनच काही  अंतरावर माझं आजोळ होतं ,जिथ माझी सांस्कृतिक जडण घडण झाली ) ,एक धागा चित्रकार पॉल क्ली कडे जातो जो त्यांचा आवडता चित्रकार होता , जो माझाही आवडता चित्रकार होता .) एक धागा प्रार्थना समाज समोरच्या कुलकर्ण्याच्या मिसळीकडे जातो ( जी त्यानाही भयंकर आवडायची आणि नंतर मलाही .)एक धागा लेखक - कलासमीक्षक ज्ञानेश्वर नाडकर्णी यांच्याकडे जातो , (जे गायतोंडे यांचे आणि  आणि नंतर माझेही मित्र होते .)  एक धागा  आर्टिस्ट  सेन्टर  या  चित्रकारांच्या ( शापित ) संस्थेकडे जातो ,जिथे ते प्रारंभीच्या काळात कार्यरत होते .(  आणि चित्रकार आरांच्या निधनानंतर   बराच काळ मी त्या संस्थेचा सचिव होतो .)  एक धागा चित्रकार मनोहर म्हात्रे यांच्या कडे जातो , (जे गायतोंडे यांचे आधी विध्यार्थी आणि मग मित्र झाले , जे नंतर माझेही घनिष्ट मित्र झाले .) एक धागा त्यांच्या विषयीच्या आख्यायीकांकडे जातो , (ज्या मला प्रचंड भावल्यातर उरलेले अन्य सारेच्या  सारे धागे त्यांच्या चित्रांकडे जातात  , जे मला  'गायतोंडे'  या नावाशी  कायमचंच जखडून ठेवायला भाग पाडतातआणि नात्या पलीकडल्या या असल्या उफराट्या  नात्यात अडकवून टाकतात .  नको नको ती धाडसं करावयास भाग पाडतात .   

 *

गायतोंडे यांच्यावर तीन  विशेष पुरवण्या काढल्या म्हणून माझ्या संपादनाच्या ज्ञानाबद्दल शंका घेणारेही महाभाग निघालेच'काय  'गायतोंडे , गायतोंडे लावलंय सारखं सारखं  ' म्हणून जाब विचारणारे द्विपादही भेटलेच . गायतोंडे यांच्याकडे माध्यमांनी केलेल्या साफ  दुर्लक्षामुळे तर,   आपण  हे असं गायतोंडे गायतोंडे  करतोय ते बरोबर करतोय कि चूक असं वाटायला लावणारी वेळ सुद्धा मजवर आणली गेली , पण ठाम राहिलो . सुनील काळदाते याने केलेल्या आणि  जगभरच्या  जवळ जवळ सर्वच  शोर्ट फिल्म फेस्टीव्हल्समध्ये  ती संपल्यावर उपस्थित प्रेक्षकांनी   उभं राहून मानवंदना   दिलेल्या  त्यांच्यावरच्या अप्रतिम फिल्मने   मी अंगीकारलेलं  काम हलकं होऊ शकलं असतं  ,पण ज्यांनी ती केली त्यांनीच ती उदासीनपणे  बासनात बांधून ठेवल्यानं गायतोंडे यांच्या अनेक आख्यायिका प्रमाणे ती फिल्मही  आणखी एक आख्यायिका बनून गेली .( एकदा मी सुनीलला विचारलं " अरे , गायतोंडे यांनी तरी तुझी फिल्म बघितली होती का ? तर तो प्रांजळपणे म्हणाला , ,' मी कॅसेट दिली होती त्यांना , पण त्यांनी ती पाहिली  असेल असं वाटत नाही '.आता काय बोलणार यावर?  कप्पाळ, ) असो.
 

पण दरम्यान आलेल्या लिलावांच्या बातम्यांनी मात्र सारंच वातावरण बदलून गेलं .  विशेषतः सदबीज -ख्रिस्तीजच्या एकाच दिवशी झालेल्या  २२-१३ कोटींच्या विक्रमी बोलींनी तर फक्त भारतातच नाही तर साऱ्या  जगभरच  प्रचंड अशी  खळबळ उडवून दिली असावी . या साऱ्यावर कळस चढवला तो अमेरिकेतल्या गुगेनहेम म्युझियमने . २०१४ साली  गायतोंडे यांच्या चित्राचं सिंहावलोकनी प्रदर्शनच भरवणार आहेत.  आधी अमेरिकेत , मग बहुदा स्पेन , नंतर अबुधाबी आणि सरते शेवटी दिल्लीत  संपूर्ण वर्षभर चालणारेय  तेकुणाही भारतीय  चित्रकाराला हा मान अध्यापि मिळालेला नाहीय . गायतोंडे  हे पहिलेच .

 *

आता गायतोंडे यांचा वारू  चोफ़ेर उधळलाय .  त्याला आता  कुणीही  अडवू शकणार नाहीये .भारतीय कलाक्षेत्रालाही  आता जाग येवू घातली आहे  . ( सामाजिक , राजकीय  क्षेत्रातील गुन्हेगारीकरणाने आता कलाक्षेत्रातही प्रवेश केला आहे ,त्यामुळे साहजिकच  गायतोंडे यांच्या चित्रांना 'डिमांड 'आहे म्हटल्यावर   त्यांच्या  फेक चित्रांचे  धडाधड  कारखानेच्या कारखाने सुरु झालेत . ज्या कलावंताने आयुष्यात कुठल्याही तडजोडी स्वीकारता ,प्रसंगी पोटाला चिमटा घेवून  फक्त पेंटिग , पेंटिंग आणि पेंटिग इतकंच केलं त्यांच्या कलेची चाललेली  ही अशी विटंबना पाहून  रक्त खवळून उठतं पण या उपर आपण काहीच करू शकत हे असहायपणही आपलं आपल्यालाच जाणवून जातं . ) एकदम चार पाच जणं त्यांच्या वरच्या पुस्तकाच्या तयारीला लागलेत .  प्रदर्शनांचाही घाट  घातला जातोय , " पिकासो " सारखीच  "गायतोंडे "  ही  सही सुद्धा आता  जगात सर्वत्र दिसू लागायला आता फार काळ वाट पहावी लागणार नाहीयेहे सारं आपल्याला खूप खूप आधीच उमगलं होतं  आणि तेच "चिन्ह" मधून वेळोवेळी शेअर करीत गेलो  याचा सार्थ अभिमान मला  निश्चितच आहे .भले यात मी माझ्या मिळकतीचे सारे पैसे घालवले असतील ,  काही काळ माझी चित्रकलाही विसरलो असेल ,कर्जबाजारीही कदाचित झालो असेल , पण त्यात बिघडलं कुठं काय? इथं कुणा लेकाच्याला त्यातून पैसे मिळवायचे होतेचित्रकार वासुदेव संतू गायतोंडे यांना तरी चित्रातून कुठे पैसे कमावयाचे होते ?
  

सतीश नाईक